De Hel Ontmaskerd, deel 2

Waar is het idee van de hel eigenlijk op gebaseerd?

In deel 1 van deze serie De hel ontmaskerd: De echo van angstgeloof en mijn terugkeer naar het licht, schreef ik over angst die ineens kan terugkeren op het moment dat je op het punt staat een belangrijke stap in je ontwikkeling te zetten, vaak precies wanneer je buiten je comfortzone gaat. Eén onverwachte trigger kan een oud spoor openen: angst die je laat geloven dat klein blijven veiliger is dan groeien.

Bij mij, als kerkverlater, krijgt die angst een specifieke vorm: angst voor de hel. De overtuiging dat je door ‘verkeerde’ keuzes in dit leven je eeuwige toekomst na de dood bepaalt. Wat ik inmiddels geleerd heb, is om aanwezig te blijven in die angst en te onderzoeken wat er dan werkelijk gebeurt. Welke overtuiging wordt geactiveerd? Welke aanname ligt eronder? En klopt het verhaal waarop ik die conclusies ooit heb gebouwd eigenlijk wel?

In dit tweede deel wil ik precies dat doen: kijken naar wat er werkelijk in de Bijbel staat over de hel, en waar het idee van de hel als eeuwigdurende straf na de dood eigenlijk op is gebaseerd. Veel mensen nemen aan dat het idee van ‘de hel’ in onze huidige vorm rechtstreeks en eenduidig in de Bijbel staat.

Maar is dat wel zo?

De oudste teksten: weinig hiernamaals, wel een dodenrijk

In de vroegste teksten van de Bijbel gaat het relatief weinig over een uitgewerkt hiernamaals. De focus ligt op het leven hier op aarde: trouw, gerechtigheid, onrecht, herstel. De grote thema’s spelen zich af in het concrete bestaan van mensen en volkeren, in zegen en onheil die mensen in hun aardse leven meemaken.

Wanneer er toch over ‘na de dood’ gesproken wordt, wordt de Hebreeuwse term ‘sje’ool’ gebruikt, wat je als dodenrijk zou kunnen vertalen.¹ Sje’ool wordt niet gedetailleerd beschreven, maar vooral gezien als een verzamelplek voor de doden. Het is een manier om sterven en de realiteit van de dood bespreekbaar te maken. Er is geen sprake van een hel, maar ook niet van een hemel. Met andere woorden: de vroegste Bijbelse taal rondom de dood is meestal niet moraliserend, maar existentieel: de dood hoort nu eenmaal bij het leven.

Er zijn in de Bijbel uitzonderingen die juist laten zien hoe bijzonder de gedachte van een hemel ná de dood was: Henoch en Elia worden genoemd als mensen die niet sterven zoals anderen, maar opgenomen worden in de hemel, terwijl ze nog leven. Dat onderstreept dat in de oudste teksten niet vanzelfsprekend sprake is van een ’hemel versus hel’-beeld na de dood.

Nieuwe Testament: hades en gehenna worden vaak op één hoop gegooid

In het Nieuwe Testament komt het spreken over opstanding, oordeel en toekomst na de dood veel prominenter naar voren: in het onderwijs van Jezus over het Koninkrijk der hemelen, en in het geloof dat Jezus de dood overwonnen heeft.

En precies hier worden de gebruikte woorden in de grondtekst belangrijk, want als het over de hel gaat, komen in het Nieuwe Testament twee termen voor die in oudere Nederlandse vertalingen vaak op één hoop zijn gegooid: hades en gehenna. Allebei die woorden zijn regelmatig vertaald met ’hel’.² Dat klinkt logisch, maar het maakt de inhoud troebel. Want hades en gehenna betekenen niet hetzelfde en roepen niet dezelfde associaties op.

Hades is de term die in de Griekse grondtekst van het Nieuwe Testament gebruikt wordt voor het dodenrijk. Als je vertrouwd bent met Griekse mythologie, herken je dat woord meteen als naam van de onderwereld. In de Bijbelse context wordt hades gebruikt als aanduiding van het dodenrijk, een plek van de doden, niet automatisch een strafplek.

Gehenna is anders. Wanneer Jezus over ‘hel’ spreekt, gebruikt hij consequent het woord gehenna. Gehenna is geen abstract begrip, maar een verbastering van een Hebreeuwse plaatsnaam: Ge Hinnom, het dal van Ben-Hinnom, ten zuiden van Jeruzalem.³

Dat detail is strategisch belangrijk. Jezus spreekt in beelden die zijn publiek direct begrijpt. In zijn tijd wist men wat hij opriep wanneer hij Gehenna noemde. Het dal had een beladen naam, en werd in de beeldtaal van die tijd en later verbonden met wat onrein is, wat buiten de stad gehouden wordt, en met vuur. Een plek waar je niet wilde zijn.

Maar er zit nog een diepere laag onder die beladenheid.

Ge Hinnom in de profeten: een plaats die staat voor gruwel en ontwrichting

Gehenna was ook het dal dat in de tijd van de profeet Jeremia verbonden werd met praktijken die als onvoorstelbaar werden bestempeld: het ritueel om kinderen door het vuur te laten gaan, door goddeloze koningen van Juda, in navolging van omringende volken. Jeremia noemt het een gruwel en verbindt dit met oordeel over Jeruzalem (Jer. 19:1-8).⁴

En juist daar staat een cruciale zin: zoiets is “nooit in Gods hart opgekomen” (Jer. 19:5 én 7:31).⁵ Die uitspraak is een morele grenspaal. Het zegt iets over wat God niet is en niet wil.

Dat maakt Gehenna in Jezus’ mond geen neutrale ‘plek na de dood’, maar geladen waarschuwingstaal. Het roept de herinnering op aan wat menselijk geweld en morele dwaling kunnen doen. Het is een woord dat ontmaskert wat er gebeurt wanneer geloof losraakt van liefde en geweten.

De poel van vuur in Openbaring: genre en beeldtaal

Naast Gehenna is er nog een vuurbeeld dat vaak bepalend wordt in hel-discussies: de poel van vuur in het laatste bijbelboek, Openbaring. Het woord dat daar voor vuur gebruikt wordt, is ‘pyros’.⁶

Ook al is het etymologisch niet hard te maken is, roept pyros makkelijk associaties op met ‘puur’. Belangrijker is dat vuur  in de Bijbelse beeldtaal vaak meer dan letterlijk vuur betekent. Het kan ook staan voor beproeving, onthulling en zuivering. Dat herkennen we zelfs in onze taal: ‘gelouterd door vuur’. Vuur verwijdert onzuiverheden uit bijvoorbeeld metaal.

Dat vuur in de Bijbel niet altijd een letterlijk vuur is, zie je ook terug in het verhaal van Mozes en het brandende braambos: vuur dat niet verteert, maar een heiligheidsruimte markeert.⁷ Een vuur dat tegelijkertijd afstand creëert én onthult. Dat opent een heel ander perspectief dan het inferno-beeld van vuur als puur sadistisch instrument.

‘Eeuwig’ betekent niet automatisch ‘eindeloos’

Dan is er nog een woord dat het idee van de hel zo afschrikwekkend maakt: eeuwig.

Veel mensen horen ‘eeuwig’ en denken meteen: eindeloos. Maar in Bijbelse context is die stap niet altijd vanzelfsprekend. Het woord dat vaak met ‘eeuwig’ vertaald wordt, heeft ook tijdperk-taal in zich.⁸ Het kan gelezen worden als: behorend bij een tijdperk, of van de komende eeuw.^9,10

Tegelijk is het belangrijk om het niet te versimpelen. In andere contexten kan ‘eeuwig’ wél de betekenis dragen van zonder einde, bijvoorbeeld wanneer het gaat over God, koningschap of leven. Welke nuance gekozen wordt, is dus vaak een vertaalkeuze op basis van context en theologische leesbril, niet alleen een puur taalkundig gegeven.

Maar dit ene inzicht zet alles al in een ander perspectief. Zodra ‘eeuwig’ niet automatisch gelijkstaat aan ‘eindeloos, zonder uitweg’, verandert de vraag. Dan ga je niet meer automatisch uit van een hel als eeuwige folterkamer waaruit geen ontsnappen mogelijk is, maar ga je een andere, eerlijkere vraag stellen: als het niet dat betekent, wat betekent het dan wél?

Dan gaan we eigenlijk al richting deel 3. Maar eerst wil ik nog kijken naar de historische context waarin het inferno-beeld is ontstaan.

Hoe is het inferno-beeld dan ontstaan?

Als je kijkt naar terminologie en genre, is het moeilijk om uit de Bijbel zélf een strak beeld te halen van een eeuwige martelhel zoals die in het collectieve bewustzijn leeft. Dat beeld lijkt eerder gevormd te zijn in een historische smeltkroes.

Het gebied waar het christendom ontstond en zich in de eerste eeuwen ontwikkelde, was een mix van ideeën, theorieën en cultussen. Het is niet vreemd dat er kruisbestuiving ontstond. We zagen het woord hades uit de Griekse mythologie al terug. In de Griekse mythologie komt ook tartarus voor: een strafplaats in de onderwereld, verbonden met een ideeëngeschiedenis waarin oordeel en straf als ‘hiernamaals-topografie’ worden uitgewerkt.¹¹

En dan zijn er teksten buiten de Bijbelse canon die de verbeelding sterk beïnvloed hebben, zoals de apocriefe geschriften de Openbaring van Petrus (2e eeuw)¹² en de Openbaring van Paulus (4e eeuw).¹³ Dit soort visioenliteratuur werkt vaak met concrete, plastische strafbeelden. Ze zijn niet in de Bijbelse canon terechtgekomen, maar ze hebben wel bijgedragen aan het populaire verbeeldingskader.

Dante Alighieri’s De goddelijke komedie (Inferno) heeft een grote rol gespeeld in hoe de hel eruitziet in het westerse gedachtengoed.¹⁴ Zijn beeldtaal werd een soort standaardplaatje. En wat veel mensen niet weten: Dante baseert zich op klassieke ideeën, onder meer op Plato en Vergilius. Dit laat zien dat het inferno-beeld zoals veel mensen het kennen, sterk gevormd is door literatuur en cultuur, en niet alleen door de Bijbeltekst.¹⁵

Conclusie van deel 2: de hel is geen enkelvoudig Bijbels begrip

Als je de termen terugbrengt naar hun context, ontstaat een nuchtere conclusie: de Bijbel gebruikt meerdere woorden voor verschillende werkelijkheden en beelden. Sje’ool is niet gehenna. Hades is niet automatisch een vurige strafplaats. En ‘eeuwig’ is contextgevoelig.

Het beeld van de hel als een eeuwige folterkamer is daarom niet zo eenduidig Bijbels als vaak wordt gedacht. Het is mede gevormd door vertaalkeuzes, culturele invloed, apocriefe verbeelding en middeleeuwse literatuur.

In deel 3 ga ik daarom naar de logische vervolgvraag: als de hel geen eenduidig Bijbels begrip is, en ons beeld bovendien sterk beïnvloed is door factoren buiten de Bijbel, wat is het dan wél? En wat past bij het beeld van een God van Liefde?

---

Hoe is dat voor jou?

Dit deel ging over taal, context en beeldvorming. Over hoe één woord, in dit geval ‘hel’, een bepaalde lading heeft gekregen, en hoe dat, vaak onbewust, ons wereldbeeld kan kleuren, totdat je gaat ontmaskeren wat er nou werkelijk onder ligt.

Maar nu wordt het persoonlijk: welk beeld leeft er nog in jóu?
Welke onbewuste aannames en overtuigingen sturen je nog? Want zelfs als je hoofd het allang niet meer gelooft, kan je systeem nog reageren alsof het wél waar is. Zolang die onbewuste aannames nog niet aan het licht gebracht zijn, kan je oude script getriggerd worden door één zin, één suggestie, één vraag.

In een ontdekkingsgesprek kijken we samen waar jouw script ooit is gaan draaien, wat er onder ligt, en hoe je terugkeert naar een wereldbeeld dat klopt bij wie je nu wilt zijn. Zodat je bewuste keuzes kunt maken en werkelijk die nieuwe vrijheid kunt ervaren en belichamen in je dagelijks leven.

---

📜 Plan je ontdekkingsmoment
Voel. Herinner. Keer terug tot wat echt is.

---

Dit is deel 2 in De Hel Ontmaskerd: een serie over angst voor de hel.
In deel 1: De echo van angstgeloof en mijn terugkeer naar het licht.
In deel 3: Wat dan wél? Over rechtzetten, herstel en liefde.

---